maandag 14 april 2014

Concert 11 april 2014: Ten dienste van de beleving van Bach

© Anne Dokter / Koninklijk Concertgebouworkest

Bach: Matthäus-Passion

Maximilian Schmitt, tenor (Evangelist)
Thomas E. Bauer, bas (Christus)
Carolyn Sampson, sopraan
Damien Guillon, countertenor
Benjamin Hulett, tenor
Peter Kooij, bas

Collegium Vocale Gent, Nationaal Jongenskoor
Philippe Herreweghe, Koninklijk Concertgebouworkest
Het Concertgebouw, Amsterdam

Herreweghe brengt de Matthäus-Passion van Bach zoals deze hoort: een doorvoelde en prachtige uitvoering die staat den dienste van de muziek en de beleving van dit meesterwerk van Bach.

"Artificieel". Zo betitelde de Vlaamse dirigent en Bach-specialist Philippe Herreweghe het niet klappen na een niet-kerkelijke uitvoering van de Matthaus-Passion. Een mooie vraag tijdens een speciale editie van De Wereld Draait Door van afgelopen donderdag die volledig in het teken stond van de het meesterwerk van Bach: de Matthaus-Passion. In de ogen van Herreweghe staan het gewijde karakter van de muziek en het feit dat de Matthäus gaat over de lijdensweg van Jezus Christus los van de artistieke kwaliteit van het werk. Zelf vind ik het overigens altijd wat ongemakkelijk om na een uitvoering van de Matthäus te klappen, maar Herreweghe heeft me overtuigd en zijn uitvoering met het Koninklijk Concertgebouworkest en zijn eigen koor, het Collegium Vocale Gent, stond zo ten dienste van de beleving van Bach dat de uitvoerenden zonder meer beloond mochten worden met een groots applaus.

Bach-traditie
De uitgebreide Bach-traditie die Nederland kent, hoeft eigenlijk niet meer toegelicht te worden. Geen land ter wereld die in de aanloop naar Pasen zo opgaat in het meesterwerk van Johann Sebastian Bach (1685-1750) als Nederland. Een traditie de inmiddels ook de minder bekende Johannes-Passion omvat. De publieke omroep in het algemeen, maar De Wereld Draait Door in het bijzonder zijn dan ook te prijzen dat ze een dergelijke traditie 'prime time' onder de aandacht brengen. Gelijk de viering van het 125-jarig bestaan van het KCO was nu ook weer (een deel van) het orkest in de studio aanwezig om onder leiding van Philippe Herreweghe delen van de Matthäus-Passion te spelen. Dit alles met commentaar van tafelgasten Paul Witteman die als kenner van klassieke muziek nimmer een slecht figuur slaat en de heerlijk dolenthousiaste Jan Willem de Vriend die op aanstekelijke wijze over de (en zijn!) Passie vertelt. En natuurlijk is het dan ook aardig om te horen van vaste bezoekers van de Matthäus-Passion waaronder de onvermijdelijke Sywert van Lienden, die veel is maar niet exemplarisch voor zijn leeftijdgenoten.

Fascinatie
Philippe Herreweghe en het KCO tijdens een repetitie
Terecht werd door Herreweghe, Witteman en De Vriend geconstateerd dat de muziek van Bach zo rijk is dat je er over door kunt blijven praten en naar kunt blijven luisteren. Een van de hoofdredenen voor de blijvende fascinatie voor het werk van Bach in het algemeen en die voor de Matthäus in het bijzonder. Ook de uitvoeringspraktijk van de Matthäus is bijzonder rijk. Daar waar de toen slechts twintigjarige Felix Mendelssohn-Bartholdy verantwoordelijk is voor de herontdekking van de Matthäus, daar is Willem Mengelberg hoofdverantwoordelijk voor de start van de Bach-traditie in Nederland. Maar zoals uit de DWDD al bleek, is zijn uitvoeringspraktijk tegenwoordig allesbehalve gangbaar. De Mengelberg-tempi zijn intens traag waardoor hij er voor koos om grote delen van de Matthäus te schrappen. Een gewoonte overigens overgenomen van Mendelssohn. Wie opnames van Mengelberg, maar ook die van bijvoorbeeld Karl Richter en Otto Klemperer, nu luistert zal dat met verwondering doen. De huidige vlottere, kleinschaligere en transparantere uitvoeringspraktijk staat mijlenver af van de grootsheid (en ja soms pompeuze) uitvoering van vroeger. Onder aanvoering van Nikolaus Harnoncourt is deze nieuwe uitvoeringspraktijk de norm geworden. Een praktijk waar Sir John Eliot Gardiner, die recent nog een zeer aanbevelenswaardig boek heeft geschreven over Bach dat net in het Nederlands is vertaald, en Philippe Herreweghe exemplarische exponenten van zijn.

Ten dienste van Bach
Juist deze uitvoeringspraktijk werd in optima forma gebracht door Philippe Herreweghe en zijn muzikale krachten die het Concertgebouw in opperste concentratie deden luisteren en genieten van de Matthäus. Het was duidelijk dat Herreweghe een diepe connectie heeft met het KCO en dat zijn eigen fantastische koor Collegium Vocale Gent een naadloze droomcombinatie opleverde met het Amsterdamse orkest. Dit ook nog eens met de toevoeging van het Nationaal Jongenskoor dat bij de openingskoraal een prachtige bijdrage leverde die terecht na afloop van het eerste deel door het publiek en Herreweghe met grote waardering werd beloond. Herreweghe zorgde dat in zijn kielzog uitstekende solisten hun blijde intrede in het Concertgebouw maakten. Alle solisten maakten indruk, maar stralend hoogtepunt was toch wel sopraan Carolyn Sampson die vorig jaar nog de Matthäus van het Rotterdams Philharmonisch Orkest opluisterde en ik eerder ook al hoorde in Purcell's Dido& Aeneas en Bach's Weihnachts-Oratorium. Ook Maximilian Schmitt als evangelist en Thomas E. Bauer als Christus maakten een krachtige en sublieme indruk. Wonderlijk was Damien Guillon als countertenor. Zelden zo'n passende en mooie stem gehoord voor deze rol, maar zijn connectie met de muziek was niet altijd optimaal. Iets wat met name in de eerste aria voor de countertenor 'Buss und Reu' nogal opvallend was. Een kleine kanttekening overigens bij een gedragen, maar vooral doorvoelde uitvoering van de Matthäus. In alles kon gemerkt worden dat Herreweghe de beleving van Bach volledig in zijn greep heeft. Precies op de goede momenten benadrukte Herreweghe de intensiteit om juist op andere momenten meer contemplatief te werk te gaan. Zo zorgde hij voor een weergaloze en door het hele Concertgebouw gevoelde gewijde stilte op het moment dat Christus sterft ("Aber Jesus schriee abermal laut, und verscheid"). Een Matthäus volledig ten dienste van de beleving van dit weergaloze meestwerk van Bach.

Kijk hier de speciale editie van 'De Wereld Draait Door' over de Matthäus-Passion met het Koninklijk Concertgebouworkest en Philippe Herreweghe:


Het Koninklijk Concertgebouworkest voert om het jaar de Matthäus-Passion uit. Ditmaal onder leiding van Philippe Herreweghe op 11 en 13 april 2014. Deze recensie is op basis van de uitvoering van 11 april 2014.

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen