zondag 19 augustus 2012

'The Sense of an Ending' van Julian Barnes


Met 'The Sense of an Ending' van Julian Barnes zet ik mijn leesqueeste in de moderne Engelse literatuur voort. Winnaars van de Man Booker Prize (voorheen Booker Prize) zijn in de regel goede voorbeelden van het beste dat de moderne Engelse literatuur heeft te bieden. In 2011 won Julian Barnes met 'The Sense of an Ending' deze prestigieuze prijs. En na het lezen van deze relatief korte roman (het boek telt slechts 150 pagina's) is mijn constatering dat Barnes een terechte winnaar is.

'The Sense of an Ending' is het prachtig geschreven relaas van Tony Webster die terugblikt op zijn leven. Vanuit het ik-perspectief van Tony word je meegevoerd in zijn jeugd in de jaren zestig waarin zijn vriendengroep van drie met Adrian Finn wordt uitgebreid. Een wat wonderlijke doch zeer intelligente jongen die zijn leven van serieus-zijn een enkele keer onderbreekt door het allemaal niet zo nauw te nemen, terwijl de verhouding voor de drie andere vrienden juist tegengesteld is. Tony's verhaal is een 'coming of age' zonder het al te zwaar op te vatten: zijn leven van school, vrienden, sex en ontluikende liefde komt in alle gemoedelijkheid voorbij. De zelfmoord van een klasgenoot is de enige rimpeling in de vijver in een leven dat volgens de gebaande paden verloopt. Bij het uiteen gaan naar verschillende steden om te studeren, verwatert de band tussen de vrienden. In die periode krijgt Tony zijn eerste relatie met Veronica,  gaat op bezoek bij haar ouders (een bezoek dat veel indruk maakt en later in het boek terugkomt), maar dat loopt uiteindelijk op niets uit. Een stoorzender in zijn voortkabbelende leven is het feit dat Veronica uiteindelijk een relatie krijgt met Adrian. Hoewel hij hier niet erg blij mee is, weet hij zich, althans in zijn herinnering, groots op te stellen door, via een ansichtkaart, zijn vriend te melden dat hij er weinig problemen mee heeft. Groot is de schok wanneer Tony, na terugkomst van een reis door de V.S. waar hij zijn volgende relatie begint en eindigt, krijgt te horen dat Adrian zelfmoord heeft gepleegd. Hoewel de schok groot is, gaat het leven door en eindigt het eerste deel van het boek met Tony die inmiddels in de zestig en geschieden is en een dochter en kleinkind heeft. Zo is een overzichtelijk leven, mooi verwoord door Barnes, de revue gepasseerd.

Het tweede deel van het boek zet die lijn voort totdat een brief van de notaris van de moeder van Veronica roet in het eten gooit en aantoont dat het geheugen feilbaar is en dat herinnering nu niet bepaald garant staat voor objectieve geschiedschrijving, een van de onderliggende thema's van dit boek. De moeder van Veronica, inmiddels overleden, laat hem een som geld na alsmede, vanwege zijn (voormalige) vriendschap met Adrian, het dagboek van Adrian. Dit is natuurlijk vreemd wanneer Veronica zijn toenmalige geliefde was. Een begeleidende brief van de moeder van Veronica (Mrs. Ford) geeft weinig helderheid en het dagboek is in het bezit van Veronica die het weigert over te dragen. Dit leidt tot een langdurige uitwisseling van mails en ontmoetingen tussen Veronica en Tony die allesbehalve vlekkeloos verlopen. Tony bespreekt alle gebeurtenissen met zijn ex-vrouw Margaret die op een gegeven moment constateert, wanneer hij zich steeds meer verliest in het verleden, dat hij 'on his own is'. Uiteindelijk wordt de oplossing van de puzzel alsmaar duidelijker en blijkt dat zijn geheugen heeft uitgewist dat hij helemaal niet zo begripvol heeft gereageerd op de relatie tussen Adrian en Veronica en dat er meer rondom Adrian speelde dan op het eerste gezicht duidelijk was. Dit blijkt ook de kiem van het onbegrip tussen hem en Veronica. En telkens wanneer hij denkt te begrijpen hoe het zit, wordt hij terecht gewezen door Veronica die hem continu verwijt het niet begrepen te hebben. Tegen het einde van het boek wordt het Tony, doch niet op eigen kracht, helder en blijkt de werkelijkheid complexer te zijn dan zijn herinnering en blijkt objectieve geschiedschrijving moeilijker dan gedacht. Het daadwerkelijk relaas van Adrian en Veronica en de rol die Tony daarbij speelde alsmede de moeder van Veronica, die nogal geporteerd leek van Tony, leidt tot een bevredigende apotheose van het verhaal dat ik hier uiteraard niet uit de doeken zal te doen.

Wat rest is een mooi geschreven boek dat het 'coming of age'-motief normaliseert en tegelijkertijd de (soms schrijnende) complexiteit van het benaderen van objectieve geschiedschrijving  prachtig uiteenzet. Een aanrader dus!

zaterdag 18 augustus 2012

'Amsterdam' van Ian McEwan


Het zal de lezers van mijn blog niet ontgaan zijn dat ik de laatste tijd nogal geïnteresseerd ben in de boeken van Ian McEwan. Na 'The Innocent' (recensie hier) en 'Solar' (recensie hier) is het nu de beurt aan 'Amsterdam' waarmee McEwan in 1998 de Booker Prize won. Toch moet ik melden dat 'Amsterdam', hoewel wederom goed geschreven en mij telkens verleidde verder te lezen, me een tikkeltje tegenviel. 

Het boek kent een intrigerende start met de crematie van Molly Lane. De crematie blijkt een samenkomst van een schare voormalige geliefden van Molly waaronder beste vrienden Clive Linley, eminent componist, en Vernon Halliday, hoofdredacteur van de kwaliteitskrant 'The Judge' die al jaren kampt met tegenvallende verkoopcijfers. Ten tonele wordt ook minister van Buitenlandse Zaken Julius Garmony opgevoerd van wie wordt gezegd dat hij in is voor een 'leadership challenge' om de zittende premier af te zetten en diens plaats in te nemen. Ten slotte is ook George Lane, de man van Molly aanwezig. Al snel is duidelijk dat hij weinig affectie voelt voor de voormalige geliefden van zijn vrouw en dat gevoel is wederzijds. De ex-geliefden van Molly verwijten George dat hij haar ongelukkig maakte en wegstopte in zijn huis, zeker toen de ziekte, die tot haar dood zou leiden, zich openbaarde en gepaard ging met een (vernederende) aftakeling. De kwestie van euthanasie komt daarbij al snel naar voren waarbij wordt verwezen naar dat rare Nederland waar euthanasie mogelijk is. Sterker nog er wordt verwezen naar allerhande sensationele verhalen dat voor een luttel bedrag en een handtekening (malafide) artsen klaar staan om een familielid dat tot last is een handje te helpen richting het einde. 

Na deze introducerende scene is het boek gericht op Clive en Vernon die alternerend, vanuit de alwetende verteller, aan bod komen. Beide voelen na de crematie van Molly fysiek ongemak waarbij het de vraag is of er sprake is van een symptoom van een fatale ziekte. Het doet beide mannen hun mogelijke lot overdenken en de onderlinge afspraak maken dat bij een 'debilitating disease' ze elkaar helpen om euthanasie te plegen. Naast hun fysieke ongemak, waarvan al snel blijkt dat dit slechts van voorbijgaande aarde is, worden beide mannen volledig in beslag genomen door hun werk. Clive is bezig met een symfonie ter ere van de Millenniumwisseling. En hoewel het Millennium nog jaren in de toekomst ligt, dient de symfonie toch snel gereed te komen. Zijn wens is om nog eenmaal een fantastisch werk muziek te componeren waarmee hij voor immer herinnerd zal worden. Op het moment dat hij de top van deze berg ziet en klaar is om hemelse muziek neer te schrijven, heeft Vernon impact op zijn leven waardoor de inspiratie hem definitief verlaat en de symfonie uiteindelijk wordt gezien als een 'dud'. Vernon is tegelijkertijd ook bezig met een poging om een glorieus hoogtepunt aan zijn carrière toe te voegen. Hoewel de verkoopcijfers van 'The Judge' nog steeds matig zijn, komt hij, via George Lane, in het bezit van compromitterende foto's van Julian Garmony gemaakt door Molly. Met deze foto's kan hij de politieke carrière van Garmony breken en, in zijn ogen, het land behoeden voor een premier die het land en alle ingezetenen naar de verdoemenis zal leiden met zijn hard-rechtse ideeën. De publicatie lijkt Vernon zijn hoogtepunt te geven, maar leidt uiteindelijk tot zijn val en ontslag als hoofdredacteur. Garmony lijkt, door een geweldige persconferentie in de categorie 'stand by your man' de dans te ontspringen en alsnog premier te kunnen worden, maar wanneer de eerste jubel is verstomd, blijft het onaangename karakter van de foto's en eindigt zijn politieke carrière volgens het devies van de Britse conservatieve politicus Enoch Powell: 'All political lives, unless they are cut off in midstream at a happy juncture, end in failure, because that is the nature of politics and of human affairs.' De wijze waarop Clive reageert op de neergang van Vernon maakt zijn val des te dieper. 

Tot op dat punt vond ik het een heerlijk boek, maar het einde van de boek is 'over the top' en maakt het dat ik 'Amsterdam' de minste McEwan vind die ik tot op heden heb gelezen. De wijze waarop beide mannen elkaar het leven onmogelijk hebben gemaakt eindigt uiteindelijk in Amsterdam waar Clive de repetities bijwoont van zijn symfonie (die overigens in het Verenigd Koninkrijk in première zal gaan) en Vernon naar hem toe komt om de vriendschap te redden. Beide heren zijn dit echter niet van plan en het boek eindigt in een weinig geloofwaardige laatste ontmoeting waar beide heren, met dank aan het ruimhartige (en idioot weergegeven) Nederlandse euthanasiebeleid, de dood vinden. Het boek eindigt met een vrolijke George Lane die, in de wetenschap dat al zijn oude rivalen zijn uitgeschakeld, een start kan maken met de rest van zijn leven. 

Bovenstaande geeft een groot gevoel van harteloosheid en de omschrijving van het boek door de Sunday Telegraph als 'a psychologically brilliant study of heartlessness' klopt dan als een bus. Het enige dat het einde nog wel redt is het feit dat het door de Britten (althans in dit boek) verfoeide Nederlandse euthanasiebeleid de harteloosheid van twee Britten nodig heeft om het cynisme van de Britten te staven. Een nogal ironische constatering.  

Afsluitend heb ik zeker geen spijt van het lezen van 'Amsterdam' dus lezers van het werk van McEwan hoeven 'Amsterdam' zeker niet te laten liggen. Ben je een beginnen McEwan-lezer, start dan zeker bij een ander boek. Wellicht met 'Sweet Tooth' het nieuwste boek van McEwan dat komende week in het Verenigd Koninkrijk uitkomt. Ik heb 'm al besteld dus een recensie zal spoedig volgen!   

donderdag 16 augustus 2012

'Bonita Avenue' van Peter Buwalda


Zelden heeft een debuutroman zulke lovende recensies gekregen als 'Bonita Avenue' van Peter Buwalda. Om dit nog eens te onderschrijven werd 'Bonita Avenue' voor de Libris Literatuurprijs 2011 genomineerd, maar won deze (onverwacht) niet. De boekhandels gingen al uit van de winst voor Buwalda's boek en het boek lag daarom in grote hoeveelheden in boekhandels door het hele land. Winnaar werd echter 'De Maagd Marino' van de Vlaamse auteur Yves Petry waar daarna weinig van vernomen is. Buwalda zal het jammer hebben gevonden, maar gezien de status van regelrechte bestseller zal hij snel over deze teleurstelling heen zijn gekomen. Een recensie mijnerzijds, ook nog eens bijna twee jaar na de eerste uitgave van dit boek is een beetje mosterd na de maaltijd.

Dit weerhoudt me echter niet om de loftrompet te steken over deze onvervalste pageturner. Een lijvige familieroman over de opkomst en ondergang van pater familias Siem Sigerius waarbij de ruim 540 pagina's voorbij vlogen. Plaats van handeling is voor het grootste deel Enschede waar Siem, na een judocarrière die onverwacht werd afgebroken door een ernstige beenbreuk en de realisatie dat hij een wiskundig genie is, rector magnificus is van Tubantia University en uiteindelijk wordt gevraagd om, namens D66, tussentijds plaats te nemen in het kabinet-Kok II als minister van Onderwijs. Eigenlijk staat de hele familie Sigerius centraal in deze roman en dan met name diens stiefdochter Joni, haar vriend en fotograaf Aaron Bever, zijn criminele zoon (van zijn eerste vrouw Margiet) Wilbert en zijn huidige (tweede) vrouw Tineke. Een bijrol is weggelegd voor de andere stiefdochter van Siem Janis en tal van personen in het (Amerikaanse) leven van Joni. 

Het boek start in het heden waar Aaron Bever, inmiddels de ex van Joni, Tineke in de trein tegenkomt en er achter komt dat Joni in de Verenigde Staten verblijft en Siem al jaren dood is. Door flashbacks die variëren van de gezichtspunten van Aaron, Siem en Joni kom je gaandeweg het boek steeds meer te weten over de familie Sigerius en waarom Siem op een gegeven moment ervoor kiest om zelfmoord te plegen. Het knappe aan het boek is dat veel van de informatie al relatief snel wordt gegeven zonder dat het de spanning bij het lezen van het boek in gevaar brengt. Opvallende is overigens ook dat alle delen vanuit het gezichtspunt van de alwetende verteller worden verteld, behalve vanuit het gezichtspunt van Joni. De hoofdstukken van Joni worden in de ik-vorm verteld. Wat de relevantie daarvan is, werd mij niet duidelijk, maar blijkbaar geniet Joni in de ogen van Buwalda een status aparte. Zonder al te veel te willen verklappen is duidelijk dat de familie Sigerius gecompliceerd is. Tineke en Siem zijn als buren verliefd op elkaar geworden en hebben daarmee veel ellende in hun respectievelijke gezinnen veroorzaakt, wat vooral zijn weerslag heeft gekregen aan de kant van Siem: zijn eerste vrouw Margriet Wijn sterft relatief snel na hun scheiding door haar overmatig alcoholgebruik terwijl zoon Wilbert de criminaliteit induikt en uiteindelijk langdurig wordt opgesloten vanwege de gruwelijke doodslag van zijn voorman bij de Hoogovens. 

De nieuwe familie Sigerius, bestaande uit Siem, Tineke, Joni en Janis, volgt de carrière van Siem naar de universiteit van Berkeley waar zij, wonend aan Bonita Avenue 1908 te Oakland Californië, de gelukkigste jaren meemaken. Joni krijgt, later na hun terugkeer in Nederland, een relatie met fotograaf Aaron Bever. Deze relatie kent echter een groot geheim waar Siem op een gegeven moment achterkomt en de start betekent van een niet aflatende neergang van de familie Sigerius in het algemeen en Siem Sigerius in het bijzonder. Een neergang die wordt gesymboliseerd door de vuurwerkramp in Enschede. Na deze ramp zet het verval definitief in. Door de publiciteit rondom het boek, maar ook de beschrijving ervan zou je het idee krijgen dat de roman zich centreert danwel afspeelt in de schaduw van de vuurwerkramp. Dit is niet zo, doch markeert de ramp wel het keerpunt en de start van de neergang. Met hulp van stiefzoon Wilbert en een psychose van Aaron (bijgestaan door therapeuten die de namen dragen van de bekende dirigenten Haitink en Herreweghe net zoals, las ik in een recensie, alle Amerikaanse personages de naam hebben van alle filmpersonages van Elvis Presley) leidt dit ultimo tot de zelfmoord van Siem en de verklaring ervoor die ik hier natuurlijk niet uit de doeken zal doen. En met de zelfmoord van Siem is de cirkel van 'Bonita Avenue' rond en kan ik niet anders concluderen dat ik ongelooflijk heb genoten van dit debuut en benieuwd ben wat Buwalda verder voor ons in petto heeft. De lat ligt bijzonder hoog!

donderdag 9 augustus 2012

'Kolonie van onvervulde dromen' van Wayne Johnston


Soms heb je van die boeken waar je niet helemaal raad mee weet omdat je ze zelf niet hebt uitgekozen, maar hebt gekregen voor een verjaardag of iets dergelijks. 'Kolonie van onvervulde dromen' van de Canadees Wayne Johnston is zo'n boek. Jaren geleden kreeg ik dit boek voor mijn verjaardag, maar sinds die tijd is het boek onderdeel geworden van mijn boekenkast zonder dat ik er ooit naar omkeek. Titel en omslag konden me geloof ik weinig bekoren, hoewel ervaring leert dat vrienden die boeken voor me kopen daar een zeer gelukkige hand in hebben. Na de aaneenschakeling van boeken van de hand van Ian McEwan en Leon de Winter de afgelopen weken was ik op zoek naar iets anders en viel mijn oog toch op 'Kolonie van onvervulde dromen'. Bij lezing van de achterflap werd het me opeens duidelijk dat dit niet de roman over (onvervulde) liefde was waar ik het voor hield, maar een roman over (onvervulde) liefde tegen de achtergrond van de politiek van de huidige Canadese provincie (maar voorheen Britse kolonie los van Canada) Newfoundland. 

Nu moet ik zeggen dat mijn kennis over Newfoundland minimaal was en dat ik van de hoofdpersoon in het boek, die gebaseerd is op de realiteit, nog nooit gehoord had. Nazoeken leerde echter dat Joe Smallwood (1900-1991) de eerste premier was van de provincie Newfoundland nadat deze onderdeel was geworden van Canada in 1949. Smallwood zou decennialang de politiek van Newfoundland domineren tot zijn aftreden als premier na verloren verkiezingen in 1972. 

Dit gegeven was voor Wayne Johnston, zelf in 1958 geboren in Newfoundland en lange tijd werkzaam geweest voor de krant van de hoofdstad van Newfoundland de St. John's Daily News, aanleiding om een fictieve biografie van Smallwood te schrijven gericht op de onvervulde liefde tussen Smallwood en de (fictieve) journalist en jeugdliefde Sheilagh Fielding. De biografie van Smallwood is een typisch 'rags to riches' verhaal waarbij Smallwood, van eenvoudige en arme komaf, via allerlei omzwervingen uiteindelijk de top van de politieke ladder bereikt. Wat opvallend aan het boek van Johnston is dat hij aan dit weinig originele gegeven een originele uitwerking geeft. Het boek alterneert drie gezichtspunten. Het eerste en belangrijkste deel, dat veruit het grootste deel van het boek beslaat, is het verhaal van Smallwood vanuit het ik-perspectief verteld. We volgen Smallwood die aan de 'wrong side of the track' is geboren en woont en gebukt gaat onder een alcoholist als vader en een liefdevolle moeder die zichzelf uiteindelijk in het geloof verliest. Een deel van de Smallwood-familie is wel redelijk succesvol, uitbaters van de bekende Smallwood-laarzen, waardoor Smallwood de mogelijkheid heeft om naar de prestigieuze jongensschool Bishop Feild te gaan. Door tussenkomst van Fielding wordt dit echter een desillusie en verlaat Smallwood deze school om later zijn geluk als journalist en socialist te beproeven. Eerst in Newfoundland en later in New York waar hij zich ook nog even voegt bij de diaspora van Newfoundlanders om uiteindelijk terug te keren naar Newfoundland en zijn lange mars, via het pleitbezorgen voor de samenvoeging van Newfoundland met Canada, te starten richting het premierschap. Tussentijds speelt Fielding continu een belangwekkende rol in zijn leven. Een rol als onvervulde liefde die altijd op de voorgrond blijft ondanks dat Smallwood een gezin heeft. 

Fielding speelt in het boek ook nog een andere rol en dat is dan meteen het tweede gezichtspunt in het boek. Na ieder hoofdstuk volgen een paar korte pagina's getiteld Fieldings beknopte 'Geschiedenis van Newfoundland'. Deze fictieve geschiedschrijving, waar Fielding in het boek ook daadwerkelijk mee bezig is, geeft in twintig korte hoofdstukken een (ironische) vertelling van de geschiedenis van Newfoundland en kleurt daarmee het verhaal verder in. Daarbij erkent de schrijver ook een blijk van dank aan de bestaande geschiedschrijving van Newfoundland van D.W. Prowse. Deze Prowse, diens kleinzoon en bovenal het werk zelf spelen een belangrijke rol bij de levensloop van Smallwood in het boek. Ten slotte volgen op gezette tijden brieven van Fielding aan Smallwood en andere karakters in het verhaal die een belangrijke rol in haar leven spelen. Dit derde gezichtspunt geeft inkleuring aan het karakter van Fielding, maar geeft ook bij tijd en wijle noodzakelijke extra informatie om het verhaal 'af te maken'. 

Het is duidelijk dat dit boek geschreven is met liefde voor Newfoundland, alhoewel er weinig liefde uitspreekt voor de hoofdpersoon (zowel fictief als in de realiteit). Het boek zo lezend kan je als lezer eigenlijk alleen maar verbaasd zijn dat iemand als Smallwood dan toch nog premier wordt. En de beschrijving van zijn jaren als premier zijn ook al weinig vleiend. Daar gaat het bij dit boek overigens ook niet om: in de kern blijft het een verhaal over liefde tussen Smallwood en Fielding die, net als ik in deze blog, elkaar consequent met de achternaam blijven aanspreken. In een andere blog over dit boek las ik dat de schrijver het een prachtig liefdesverhaal vond en de politieke context (met tegenzin!) voor lief nam. Ik ben juist van de tegengestelde mening en ik vind de politieke context juist een verrijking van het verhaal met als 'added feature' dat mijn kennis over Newfoundland nu een stuk groter is na het lezen van dit boek. Een boek dat overigens uitstekend vertaald is door Marianne Gossije. Ten slotte nog een woord over de titel 'Kolonie van onvervulde dromen'. Zelden een titel die zo passend is bij het verhaal, want niet alleen is dit een perfecte omschrijving van Newfoundland, maar zeker ook van de levensloop van Smallwood en Fielding.